સ્તન કેન્સર શા માટે થાય છે: કારણો અને જોખમ પરિબળોને સમજવું
By Dr Ekta Vala Chandarana, Senior Consultant Medical Oncologist
Updated September 2025

મારા ક્લિનિકમાં સૌથી વધુ પૂછાતો સવાલ છે: "સ્તન કેન્સર કેમ થાય છે?" આ સવાલ પાછળ જિજ્ઞાસા પણ હોય છે અને ચિંતા પણ. હું ઈચ્છું કે તેનો એક સરળ જવાબ હોત. પણ સાચું એ છે કે સ્તન કેન્સર ઘણાં કારણો ભેગાં થવાથી થાય છે, જનીન, આસપાસનું વાતાવરણ અને જીવનશૈલી.
આ લેખમાં હું સ્તન કેન્સરનાં મુખ્ય કારણો અને જોખમ પરિબળો સમજાવીશ, તે કેમ થાય છે અને જોખમ ઘટાડવા આપણે શું કરી શકીએ.
સ્તન કેન્સર શું છે?
જ્યારે સ્તનના કોષો કાબૂ વગર વધવા લાગે, ત્યારે સ્તન કેન્સર થાય છે. આ કોષો ગાંઠ (ટ્યુમર) બનાવે છે. આ ગાંઠ આસપાસના ભાગમાં ઘૂસી શકે છે કે શરીરના બીજા ભાગોમાં ફેલાઈ શકે છે.
આ વધારો બરાબર કયા કારણે શરૂ થાય છે તેનો અભ્યાસ હજી ચાલુ છે. પણ સંશોધનમાં એવાં ઘણાં પરિબળો મળ્યાં છે જે જોખમ વધારે છે.
સ્તન કેન્સરનાં કારણો
જનીન (જનેટિક) કારણો
1. જનીનમાં ફેરફાર: BRCA1 અને BRCA2 નામના જનીનમાં ફેરફાર હોય તો સ્તન કેન્સરનું જોખમ વધે છે.
2. પરિવારનો ઇતિહાસ: જો તમારાં મમ્મી, બહેન કે દીકરીને સ્તન કેન્સર થયું હોય, તો તમારું જોખમ પણ વધે છે.
3. જનીન તપાસ: પરિવારમાં વધારે કેસ હોય, તો ડૉક્ટર જનીન તપાસ (જનેટિક ટેસ્ટ) કરાવવાની સલાહ આપી શકે છે.
પણ એક વાત યાદ રાખો: સ્તન કેન્સરના મોટાભાગના કેસ એવા લોકોમાં થાય છે જેમના પરિવારમાં કોઈને આ બીમારી નહોતી. એટલે બીજાં કારણો પણ સમજવાં જરૂરી છે.
હોર્મોન અને પ્રજનન સંબંધિત કારણો
સ્તન કેન્સરમાં હોર્મોનનો મોટો ભાગ છે. સ્ત્રીના શરીરમાં આખી જિંદગી દરમિયાન એસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન હોર્મોન કેટલો સમય રહે છે, તેની અસર જોખમ પર પડે છે.
1.વહેલું માસિક અને મોડું મેનોપોઝ:
12 વર્ષની ઉંમર પહેલાં માસિક શરૂ થાય કે 55 વર્ષની ઉંમર પછી મેનોપોઝ આવે, તો શરીર લાંબો સમય હોર્મોનના સંપર્કમાં રહે છે. તેનાથી જોખમ વધી શકે છે.
2.મોટી ઉંમરે પહેલું બાળક કે બાળક ન હોવું:
જે સ્ત્રીઓને 30 વર્ષ પછી પહેલું બાળક થયું હોય કે ક્યારેય બાળક ન થયું હોય, તેમને જોખમ થોડું વધારે હોય છે.
3.હોર્મોન રિપ્લેસમેન્ટ થેરાપી (HRT):
મેનોપોઝ પછી લેવાતી હોર્મોનની દવા, ખાસ કરીને એસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન બંને સાથે, સ્તન કેન્સરના વધુ જોખમ સાથે જોડાયેલી છે.
જીવનશૈલીનાં કારણો
આપણી રોજની આદતો પણ સ્તન કેન્સરમાં ભાગ ભજવે છે. જનીન આપણે બદલી નથી શકતા, પણ અમુક આદતો બદલીને જોખમ ઘણું ઘટાડી શકીએ છીએ.
1. ખોરાક અને વજન: મેનોપોઝ પછી વધેલું વજન કે મેદસ્વિતા (ઓબેસિટી) જોખમ વધારે છે.
2. કસરતનો અભાવ: નિયમિત કસરતથી જોખમ ઘટે છે.
3. દારૂ: વધારે દારૂ પીતી સ્ત્રીઓમાં જોખમ 20% સુધી વધે છે.
4. ધૂમ્રપાન: ખાસ કરીને યુવાન સ્ત્રીઓમાં ધૂમ્રપાનથી સ્તન કેન્સરનું જોખમ વધે છે.
આસપાસના વાતાવરણનાં કારણો
આપણે જે વાતાવરણમાં રહીએ છીએ તે પણ મહત્વનું છે. નુકસાનકારક કેમિકલ અને ઝેરી પદાર્થોના સંપર્કથી હોર્મોનનું સંતુલન બગડી શકે છે અને કોષોને નુકસાન થઈ શકે છે.
1. કેમિકલ્સ અને ઝેરી પદાર્થો: પ્લાસ્ટિક, કોસ્મેટિક્સ અને જંતુનાશક દવાઓમાં રહેલા અમુક કેમિકલ શરીરમાં હોર્મોન જેવું કામ કરે છે અને જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
2. રેડિયેશન (કિરણો): બાળપણમાં કે યુવાન ઉંમરે રેડિયેશનનો સંપર્ક થયો હોય તો જોખમ વધારે રહે છે.
ઉંમર અને સ્ત્રી-પુરુષ
સ્તન કેન્સર પુરુષો કરતાં સ્ત્રીઓમાં ઘણું વધારે થાય છે, પણ પુરુષોને પણ થઈ શકે છે. ઉંમર પણ મોટું પરિબળ છે: મોટાભાગના કેસ 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરની સ્ત્રીઓમાં પકડાય છે.
હું મારા દર્દીઓને ઘણી વાર આમ સમજાવું છું: આપણે જેટલું લાંબું જીવીએ, તેટલો વધારે સમય કોષોમાં જનીન ફેરફારો ભેગા થવા માટે મળે છે, અને તેમાંથી કેન્સર થઈ શકે છે.
જોખમ ઘટાડવા શું કરવું
સ્તન કેન્સર ઘણાં કારણોથી થાય છે, પણ જોખમ ઘટાડવાના રસ્તા છે.
તપાસ (સ્ક્રીનીંગ) દ્વારા વહેલું નિદાન
નિયમિત મેમોગ્રામ અને ડૉક્ટર પાસે સ્તનની તપાસ કરાવવી ખૂબ જરૂરી છે.
સ્વસ્થ જીવનશૈલી અપનાવો
1. ફળ, શાકભાજી અને આખું અનાજ વધારે ખાઓ.
2. નિયમિત કસરત કરો.
3. દારૂ અને ધૂમ્રપાનથી દૂર રહો.
હોર્મોનનું ધ્યાન રાખો
1. HRT ડૉક્ટરની સલાહથી જ લો.
2. બાળકને સ્તનપાન કરાવવાથી જોખમ ઘટે છે.
જનીન સલાહ (જનેટિક કાઉન્સેલિંગ)
જો પરિવારમાં સ્તન કેન્સરના વધારે કેસ હોય, તો જનેટિક કાઉન્સેલરને મળો. તેઓ તમારું જોખમ સમજાવશે અને નિયમિત તપાસ કે બચાવ માટેની સર્જરી જેવા વિકલ્પો વિશે વાત કરશે.
જાગૃતિ કેમ જરૂરી છે:
સ્તન કેન્સર કેમ થાય છે તે સમજવું એટલે માત્ર જોખમ ઓળખવું નહીં, પણ જાણકારીથી પોતાને મજબૂત બનાવવું. આપણે જેટલું વધારે જાણીએ, તેટલું વહેલું બચાવ અને તપાસ માટે પગલાં લઈ શકીએ.
વહેલું નિદાન જીવ બચાવી શકે છે. નિયમિત ચેક-અપ, જોખમ વિશે જાણકારી અને સારી આદતો સ્તન કેન્સરનો ભાર ઘટાડવા માટે ખૂબ જરૂરી છે.
છેલ્લી વાત
આ વાંચનાર દરેકને મારી વિનંતી છે: તમારાં પોતાનાં જોખમ પરિબળો જાણવા થોડો સમય કાઢો અને તમારા સ્વાસ્થ્ય માટે સમજીને નિર્ણય લો. સવાલ પૂછો, નિયમિત તપાસ કરાવો, અને શરીરમાં કોઈ અલગ ફેરફાર દેખાય તો મને કે તમારા ડૉક્ટરને મળવામાં સંકોચ ન રાખો.
સ્તન કેન્સર કેમ થાય છે તે સમજવું એ બચાવ અને વહેલી તપાસ તરફનું મહત્વનું પગલું છે. સાથે મળીને, જાણકારી અને પગલાં દ્વારા, આપણે સ્તન કેન્સરની અસર ઘટાડી શકીએ અને એવું ભવિષ્ય બનાવી શકીએ જ્યાં ઓછા લોકોને આ બીમારી થાય.
ચાલો, આ સફર સાથે મળીને કરીએ, એક સમયે એક પગલું.
Treatment information: Breast Cancer Treatment in Ahmedabad: Signs, Tests, Stages and Care
Related patient guides
This page is for general information and does not replace a consultation. Treatment decisions depend on each patient's diagnosis.
