કોલોરેક્ટલ કેન્સર (મોટા આંતરડા નું કેન્સર) એ એવા થોડા કેન્સર માંથી એક છે જેને સ્ક્રીનીંગ દ્વારા માત્ર વહેલું નિદાન જ નહીં, પણ સંપૂર્ણપણે અટકાવી પણ શકાય છે. તેમ છતાં, ઘણા લોકો સ્ક્રીનીંગ ટાળે છે – શરમ, ડર, અથવા “મને કંઈ લક્ષણ જ નથી” એવી માન્યતા ના કારણે.
ઓપીડી માં મને સૌથી વધુ આ સવાલો સાંભળવા મળે છે:
- “કોલોનોસ્કોપી ક્યારે કરાવવી જોઈએ, ખાસ કરીને કોઈ લક્ષણ ના હોય તો પણ?”
- “કોલોરેક્ટલ કેન્સર ના શરૂઆત ના ચિહ્નો શું છે?”
- “કોલોનોસ્કોપી પીડાદાયક હોય છે એવું સાંભળ્યું છે – શું આ સાચું છે?”
ની ચર્ચામાં, હું આ ત્રણેય પ્રશ્નોના જવાબ સ્પષ્ટ અને સમજી શકાય તેવી રીતે આપવાનો પ્રયાસ કરીશ.
45 વર્ષ ની ઉંમર જ કેમ મહત્વની છે?
છેલ્લા થોડા વર્ષો માં, 50 વર્ષ થી નાની ઉંમર ના લોકો માં પણ કોલોરેક્ટલ કેન્સર ના કેસ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યા છે. આ કારણે તબીબી માર્ગદર્શિકાઓ એ સ્ક્રીનીંગ શરૂ કરવાની ઉંમર 50 થી ઘટાડી ને 45 કરી છે.
- સામાન્ય જોખમ ધરાવતા લોકો માટે: 45 વર્ષ ની ઉંમરે પ્રથમ કોલોનોસ્કોપી કરાવવી જોઈએ
- પારિવારિક ઇતિહાસ હોય તો: જો પરિવાર માં કોઈ ને કોલોરેક્ટલ કેન્સર થયું હોય, તો સ્ક્રીનીંગ વહેલી – ક્યારેક 10 વર્ષ વહેલી – શરૂ કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે
- લક્ષણ ના હોય તો પણ: સ્ક્રીનીંગ નો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તે લક્ષણ દેખાય તે પહેલા જ કેન્સર અથવા તેના પુરોગામી (પોલિપ્સ) ને શોધી કાઢે છે
કોલોનોસ્કોપી વહેલી કેમ જીવ બચાવે છે
કોલોરેક્ટલ કેન્સર મોટાભાગે નાના, બિન-કેન્સર પોલિપ્સ (ગાંઠ જેવી રચના) માંથી ધીમે ધીમે વિકસે છે – આ પ્રક્રિયા માં વર્ષો લાગે છે.
- કોલોનોસ્કોપી દરમિયાન આ પોલિપ્સ ને શોધી ને, તે જ સમયે, કેન્સર બનતા પહેલા જ દૂર કરી શકાય છે
- આ એક એવો દુર્લભ ફાયદો છે – સ્ક્રીનીંગ ટેસ્ટ જે માત્ર નિદાન જ નહીં, પણ સારવાર (પોલિપ દૂર કરવી) પણ સાથે સાથે કરે છે
- વહેલા તબક્કે નિદાન થયેલા કોલોરેક્ટલ કેન્સર માં સાજા થવાનો દર ખૂબ ઊંચો હોય છે – મોડા તબક્કા ની સરખામણી માં
આ શરૂઆત ના ચિહ્નો પર ધ્યાન રાખો
જો કે સ્ક્રીનીંગ નો સૌથી મોટો ફાયદો લક્ષણ પહેલા જ નિદાન કરવાનો છે, છતાં આ ચિહ્નો દેખાય તો ડૉક્ટર ને જરૂર જણાવો:
- મળ ની આદત માં ફેરફાર (કબજિયાત અથવા ઝાડા જે લાંબો સમય રહે)
- મળ માં લોહી અથવા મળ નો રંગ કાળો પડવો
- પેટ માં સતત દુખાવો અથવા ખેંચાણ
- કોઈ કારણ વગર વજન ઘટવું
- સતત થાક અથવા લોહી ની ઓછી માત્રા (એનીમિયા)
કોલોનોસ્કોપી વિશે ના ડર – હકીકત શું છે?
ઘણા લોકો કોલોનોસ્કોપી ટાળે છે એવું વિચારી ને કે તે ખૂબ પીડાદાયક કે અસ્વસ્થતા વાળી પ્રક્રિયા છે.
- પ્રક્રિયા સેડેશન (હળવી બેભાન અવસ્થા) હેઠળ કરવામાં આવે છે – મોટાભાગના દર્દીઓ ને કંઈ યાદ પણ નથી રહેતું
- આખી પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે 20-30 મિનિટ માં પૂરી થાય છે
- પ્રક્રિયા પહેલા ની તૈયારી (આંતરડા સાફ કરવાની દવા) એ સૌથી અઘરો ભાગ લાગે છે, પ્રક્રિયા પોતે નહીં
- જોખમ ખૂબ ઓછું છે, અને ફાયદો – કેન્સર વહેલું પકડાવું અથવા સંપૂર્ણપણે અટકાવવું – તેના કરતાં ઘણો વધારે છે
ડૉ. એક્તા ની વ્યક્તિગત નોંધ
“દર્દીઓ મને ઘણી વાર કહે છે કે ‘મને તો કંઈ તકલીફ જ નથી, તો કોલોનોસ્કોપી કેમ કરાવવી?’ હું તેમને સમજાવું છું કે એ જ તો સ્ક્રીનીંગ નો સાચો હેતુ છે – તકલીફ શરૂ થાય તે પહેલા જ પકડી લેવું. જે પોલિપ આજે કોલોનોસ્કોપી માં સહેલાઈ થી દૂર થઈ શકે છે, તે વર્ષો પછી કેન્સર બની ને વધુ મોટી લડાઈ બની શકે છે. 45 વર્ષ પછી આ એક ટેસ્ટ, ઘણી વાર, સૌથી મોટું જીવન-રક્ષક પગલું સાબિત થાય છે.”
ધ્યાન રાખવા જેવી બાબતો
- 45 વર્ષ પછી, લક્ષણ હોય કે ના હોય, કોલોનોસ્કોપી વિશે ડૉક્ટર સાથે વાત કરો
- પારિવારિક ઇતિહાસ હોય તો સ્ક્રીનીંગ ની યોગ્ય ઉંમર માટે ડૉક્ટર ની સલાહ લો
- મળ માં લોહી, વજન ઘટવું, અથવા આદત માં ફેરફાર જેવા ચિહ્નો ને અવગણશો નહીં
- કોલોનોસ્કોપી માં કંઈ સામાન્ય ના લાગે તો, અહેવાલ ના આધારે આગળ ના પગલા વિશે ડૉક્ટર સાથે ચર્ચા કરો
જો તમે અમદાવાદ માં કેન્સર નિષ્ણાત ની સલાહ લેવા માંગતા હો, તો ડૉ. એક્તા વાલા સાથે સંપર્ક કરો. એપોઇન્ટમેન્ટ માટે કોલ કરો 8866843843