કેન્સર ની સારવાર દરમિયાન ઘણી સ્ત્રીઓ ને એક એવો ફેરફાર અનુભવાય છે જેની તેઓ અપેક્ષા નહોતી રાખતી – અચાનક અથવા વહેલું મેનોપોઝ. કીમોથેરાપી, હોર્મોન થેરાપી, અથવા અંડાશય પર ની સર્જરી – આ બધા ના કારણે શરીર માં મેનોપોઝ ના લક્ષણો શરૂ થઈ શકે છે, પછી ભલે ઉંમર ગમે તે હોય.
ઓપીડી માં મને સૌથી વધુ આ સવાલો સાંભળવા મળે છે:
- “મને અચાનક ગરમી લાગવા લાગી છે અને ઊંઘ પણ ખરાબ થઈ ગઈ છે – આ મેનોપોઝ છે?”
- “સારવાર ના કારણે થયેલું મેનોપોઝ કાયમી હોય છે કે અસ્થાયી?”
- “આ લક્ષણો ને ઘટાડવા માટે શું કરી શકાય?”
આજની વાત માં આ ત્રણેય સવાલો નો સ્પષ્ટ, સરળ ગુજરાતી ભાષા માં જવાબ આપવાનો પ્રયત્ન કરીશ.
કેન્સર સારવાર થી મેનોપોઝ કેમ થાય છે?
અંડાશય સ્ત્રી હોર્મોન્સ (એસ્ટ્રોજન) બનાવવા માટે જવાબદાર છે. કીમોથેરાપી અંડાશય ના કામ ને અસર કરી શકે છે, હોર્મોન થેરાપી (જેમ કે ટેમોક્સિફેન અથવા એરોમાટેઝ ઇન્હિબિટર્સ) શરીર માં એસ્ટ્રોજન નું પ્રમાણ ઘટાડે છે, અને અંડાશય દૂર કરવાની સર્જરી તરત જ મેનોપોઝ લાવે છે.
- કીમોથેરાપી થી થયેલું મેનોપોઝ: ઉંમર અને દવા ના પ્રકાર પર આધારિત, તે અસ્થાયી પણ હોઈ શકે અથવા કાયમી પણ.
- હોર્મોન થેરાપી થી થયેલા લક્ષણો: સામાન્ય રીતે જ્યાં સુધી દવા ચાલુ હોય ત્યાં સુધી રહે છે.
- સર્જરી થી થયેલું મેનોપોઝ: તરત અને કાયમી હોય છે.
સામાન્ય લક્ષણો શું છે?
- અચાનક ગરમી લાગવી (હોટ ફ્લશ) અને પરસેવો, ખાસ કરીને રાત્રે
- ઊંઘ માં તકલીફ
- મન નો મૂડ બદલાવો – ચીડિયાપણું અથવા ઉદાસી
- યોનિ માં સૂકાપણું અથવા અસ્વસ્થતા
- હાડકાં ની ઘનતા ધીમે ધીમે ઘટવી
- ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં તકલીફ (“બ્રેઈન ફોગ”)
આ લક્ષણો દરેક સ્ત્રી માં અલગ-અલગ તીવ્રતા થી અનુભવાય છે – કોઈ ને હળવા, કોઈ ને વધુ તકલીફદાયક.
લક્ષણો ને સંભાળવા માટે આ કરો
રોજિંદા જીવન માં ફેરફાર
- સૂતી વખતે ઓરડો ઠંડો રાખો અને હલકા, કોટન કપડાં પહેરો
- કેફીન, મસાલેદાર ખોરાક, અને આલ્કોહોલ ઓછું કરો – આ હોટ ફ્લશ ને વધારી શકે છે
- નિયમિત હળવી કસરત (ચાલવું, યોગ) મૂડ અને ઊંઘ બંને સુધારે છે
- ઊંડા શ્વાસ લેવાની ટેકનિક હોટ ફ્લશ સમયે તરત રાહત આપી શકે છે
હાડકાં અને લાંબા ગાળા ના સ્વાસ્થ્ય માટે
- કેલ્શિયમ અને વિટામિન D ધરાવતો ખોરાક (દૂધ, દહીં, તલ) નિયમિત લો
- ડૉક્ટર ની સલાહ મુજબ હાડકાં ની ઘનતા ની તપાસ (BMD) સમયાંતરે કરાવો
- વજન ઉંચકવા વાળી હળવી કસરત હાડકાં ને મજબૂત રાખવામાં મદદ કરે છે
યોનિ ના સૂકાપણા માટે
- ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવેલ મોઈશ્ચરાઈઝર અથવા લુબ્રિકન્ટ નો ઉપયોગ કરી શકાય
- આ વિશે ડૉક્ટર સાથે ખુલ્લા મન થી વાત કરવી જરૂરી છે – તે શરમાવા જેવી વાત નથી
ડૉ. એક્તા ની વ્યક્તિગત નોંધ
“ઘણી સ્ત્રીઓ મને કહે છે – ‘મને ખબર જ નહોતી કે સારવાર સાથે આ પણ આવશે.’ હું તેમને હંમેશા કહું છું કે આ લક્ષણો વિશે ખુલ્લા મન થી વાત કરવી જરૂરી છે ના શરમાવાની જરૂર, ના એકલા સહન કરવાની. કેન્સર સામે ની લડાઈ સાથે-સાથે તમારા રોજિંદા આરામ નું પણ એટલું જ મહત્વ છે, અને તેના માટે ઘણા ઉપાયો ઉપલબ્ધ છે.”
ધ્યાન રાખવા જેવી બાબતો
- લક્ષણો ખૂબ તકલીફદાયક લાગે તો સારવાર ટીમ ને જરૂર જણાવો – દવા વગર ના અને દવા વાળા બંને પ્રકારના ઉપાયો ઉપલબ્ધ છે
- હોર્મોન થેરાપી ચાલુ હોય ત્યારે જાતે કોઈ પણ સપ્લિમેન્ટ કે હોર્મોન-આધારિત ઉપાય શરૂ ના કરો – પહેલા ડૉક્ટર ને પૂછો
- હાડકાં ની તપાસ અને નિયમિત ફોલો-અપ ચૂકશો નહીં
- મૂડ સંબંધિત તકલીફ લાંબો સમય રહે તો કાઉન્સેલિંગ ની મદદ લેવા માં કોઈ સંકોચ ના રાખો
જો તમે અમદાવાદ માં કેન્સર નિષ્ણાત ની સલાહ લેવા માંગતા હો, તો ડૉ. એક્તા વાલા સાથે સંપર્ક કરો. એપોઇન્ટમેન્ટ માટે કોલ કરો 8866843843