સ્તન કેન્સરની સર્જરી પછી ઘણી સ્ત્રીઓને પોતાના હાથ કે બગલના ભાગમાં થોડો સોજો, ભારેપણું, અથવા જડપણું અનુભવાય છે. આ સ્થિતિને લિમ્ફેડેમા કહેવાય છે – અને તે વિશે યોગ્ય માહિતી હોવી ખૂબ જરૂરી છે, કારણ કે વહેલી ઓળખાણ અને કાળજીથી તેને સારી રીતે નિયંત્રિત કરી શકાય છે.
ઓપીડીમાં સર્જરી પછીના દર્દીઓ પાસેથી મને સૌથી વધુ આ સવાલો સાંભળવા મળે છે:
- “મારો હાથ થોડો સૂજેલો લાગે છે – આ સામાન્ય છે કે ચિંતા ની વાત?”
- “લિમ્ફેડેમા થવાનું જોખમ કોને વધુ હોય છે?”
- “હાથની કાળજી માટે રોજ શું ધ્યાન રાખવું જોઈએ?”
આજની વાતમાં આ ત્રણેય સવાલોનો સ્પષ્ટ, સરળ જવાબ આપવાનો પ્રયત્ન કરીશ.
લિમ્ફેડેમા શું છે અને તે કેમ થાય છે?
સ્તન કેન્સર ની સર્જરી દરમિયાન બગલના લિમ્ફ નોડ્સ (ગાંઠો) દૂર કરવામાં આવે અથવા તપાસ માટે લેવામાં આવે છે. આ લિમ્ફ નોડ્સ શરીર ના પ્રવાહી ને યોગ્ય રીતે વહેવા દેવા માટે જવાબદાર હોય છે. જ્યારે તેમાંથી કેટલાક દૂર થાય છે, ત્યારે તે બાજુ ના હાથ માં પ્રવાહી નું પરિભ્રમણ ધીમું પડી શકે છે – અને તે જમા થવાથી સોજો આવે છે. આને લિમ્ફેડેમા કહેવાય છે.
આ સર્જરી પછી તરત જ થાય એવું જરૂરી નથી – તે મહિનાઓ કે વર્ષો પછી પણ શરૂ થઈ શકે છે. એટલે લાંબા સમય સુધી જાગૃત રહેવું જરૂરી છે.
શરૂઆતના ચિહ્નો – વહેલા ઓળખો
આ ચિહ્નો પર ધ્યાન રાખો, ખાસ કરીને સર્જરી થયેલી હોય તે હાથમાં:
- હાથ, કાંડું, અથવા આંગળીઓમાં થોડો સોજો અથવા ભારેપણું
- વીંટી, બંગડી, અથવા ઘડિયાળ અચાનક ટાઈટ લાગવા લાગે
- હાથની ચામડી ખેંચાયેલી લાગે
- હાથમાં અકડામણ અથવા હલનચલન કરવામાં થોડી તકલીફ
- હાથ ગરમ લાગે અથવા તેનો રંગ થોડો બદલાયેલો દેખાય
આમાંથી કોઈ પણ ચિહ્ન દેખાય તો તરત ડૉક્ટરને જણાવો – વહેલી સારવારથી લિમ્ફેડેમા ને નિયંત્રિત કરવું ખૂબ સરળ બને છે.
હાથની કાળજી માટે રોજ ના ટિપ્સ
- સર્જરી થયેલી બાજુના હાથ ને શક્ય હોય ત્યારે થોડો ઊંચો રાખો – ખાસ કરીને આરામ કરતી વખતે
- ડૉક્ટર કે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દ્વારા બતાવેલી હાથની કસરત નિયમિત કરો
- ચામડીને સ્વચ્છ અને મોઈશ્ચરાઈઝ્ડ રાખો – સૂકી ચામડીમાં ચેપ નું જોખમ વધુ હોય છે
- વજન ધીમે ધીમે અને નિયંત્રિત રીતે વધારો – અચાનક ભારે વજન ઉંચકવાનું ટાળો
- બગીચાનું કામ કે રસોઈ કરતી વખતે હાથ પર ઈજા ના થાય તેની કાળજી રાખો (હાથમોજા પહેરો)
હાથની કાળજી માટે આ ટાળો
- સર્જરી થયેલી બાજુ ના હાથ પર બ્લડ પ્રેશર ની તપાસ અથવા ઇન્જેક્શન/બ્લડ ટેસ્ટ કરાવવાનું ટાળો
- એ હાથ પર ટાઈટ ઘડિયાળ, બંગડી, અથવા ટાઈટ સ્લીવ વાળા કપડાં પહરવાનું ટાળો
- વધુ પડતી ગરમી (વધુ ગરમ પાણી) હાથ પર સીધી ટાળો
- લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં હાથને દબાયેલો ન રાખો
ડૉ. એક્તાની વ્યક્તિગત નોંધ
“લિમ્ફેડેમા વિશે સાંભળી ને ઘણી સ્ત્રીઓ ડરી જાય છે – પણ હું તેમને હંમેશા કહું છું કે વહેલી ઓળખાણ અને નિયમિત કાળજી થી આ સ્થિતિ ને ખૂબ સારી રીતે સંભાળી શકાય છે. તમારા હાથ ને ધ્યાનથી જુઓ, નાના ફેરફારો ને અવગણશો નહીં, અને કોઈ પણ શંકા હોય તો સીધા મને જણાવો. આ કાળજી તમારી સર્જરી પછી ની જિંદગીનો જ એક ભાગ છે, ડરનું કારણ નહીં.”
ધ્યાન રાખવા જેવી બાબતો
- સર્જરી પછીના નિયમિત ફોલો-અપમાં હાથ ની તપાસ જરૂર કરાવો
- ફિઝિયોથેરાપિસ્ટના બતાવેલા વ્યાયામ ચાલુ રાખો, ખાસ કરીને શરૂઆતના મહિનાઓમાં
- હાથ માં કોઈ પણ ઈજા, કટ, અથવા ચેપના ચિહ્ન દેખાય તો તરત સારવાર કરાવો
- સોજો સહેજ પણ વધતો લાગે તો રાહ જોયા વગર ડૉક્ટર નો સંપર્ક કરો
જો તમે અમદાવાદ માં કેન્સર નિષ્ણાત ની સલાહ લેવા માંગતા હો, તો ડૉ. એકતા વાલા ચંદારાણાનો સંપર્ક કરો. એપોઇન્ટમેન્ટ માટે કોલ કરો: 8866843843