“ડોક્ટર, મારે શું ખાવું જોઈએ?” – આ સવાલ મને દરેક દર્દી પાસેથી સાંભળવા મળે છે. પણ ઘણા ને ખબર નથી હોતી કે કીમોથેરાપી ચાલુ હોય ત્યાર નો ખોરાક અને સારવાર પૂરી થયા પછી નો ખોરાક – આ બંને એકસરખા નથી હોતા. બંને તબક્કા માં શરીર ની જરૂરિયાત જુદી હોય છે.
ઓપીડી માં મને સૌથી વધુ આ સવાલો સાંભળવા મળે છે:
● “કેમો ચાલુ હોય ત્યારે કયો ખોરાક ટાળવો જોઈએ?”
● “સારવાર પૂરી થયા પછી શું ડાયટ બદલવો પડે?”
● “બંને તબક્કા માં ખોરાક નો હેતુ અલગ કેમ હોય છે?”
આજની વાત માં આ ફરક ને સરળ ગુજરાતી ભાષા માં સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરીશ.
કીમોથેરાપી દરમિયાન નો ખોરાક – હેતુ છે ‘સહન કરવું અને શરીર ને ટકાવવું’
કીમોથેરાપી ચાલુ હોય ત્યારે શરીર ની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોય છે, અને ઉલટી, મોઢા નો સ્વાદ બદલાવો, અથવા ભૂખ ઓછી થવી જેવી તકલીફો સામાન્ય છે. આ સમયે ખોરાક નો મુખ્ય હેતુ ભારે ડાયટ પ્લાન નહીં, પણ શરીર ને પોષણ આપવું અને ચેપ થી બચાવવું છે.
આ સમયે ધ્યાન રાખો
● ખોરાક સંપૂર્ણપણે રાંધેલો અને તાજો જ ખાઓ – કાચા સલાડ, અડધા-કાચા ઈંડા, અથવા બહાર નું ખુલ્લું ખાવાનું ટાળો
● વારંવાર ભોજન લો – ભૂખ ઓછી હોય તો પણ થોડું થોડું ખાવાનું ચાલુ રાખો
● સ્વાદ બદલાય તો હળવો, ઓછો મસાલેદાર ખોરાક લેવો – લીંબુ કે આદુ ઉલટી માં રાહત આપી શકે
● પ્રોટીન (દાળ, પનીર, દહીં, ખીચડી) દરેક ભોજન માં રાખો – શરીર ના કોષો ને સાજા થવા માટે તે જરૂરી છે
● પાણી અને પ્રવાહી પુષ્કળ લો – ડિહાઇડ્રેશન થી બચવા માટે
આ ટાળો
● રસ્તા પર નું ખુલ્લું, વધુ સમય થી રાખેલું, અથવા અધકચરું રાંધેલું ખાવાનું
● કાચું પપૈયું, કાચું દૂધ, અથવા ધોયા વગર ના ફળ-શાકભાજી
● વધુ પડતું તળેલું અથવા ભારે મસાલેદાર ખોરાક, જે ઉલટી વધારી શકે
સારવાર પૂરી થયા પછી નો ખોરાક – હેતુ છે ‘ફરી શક્તિ બનાવવી અને રક્ષણ આપવું’
એક વાર સારવાર પૂરી થાય, પછી ખોરાક નો હેતુ બદલાય છે. હવે ધ્યાન ‘સહન કરવા’ પર નહીં, પણ શરીર ને ફરી મજબૂત બનાવવા અને ભવિષ્ય માં કેન્સર પાછું ના આવે તે માટે રક્ષણ આપવા પર હોય છે.
આ સમયે ધ્યાન રાખો
● રોજ ના ખોરાક માં લીલા શાકભાજી, ફળો, અને આખા અનાજ (જુવાર, બાજરી, ઓટ્સ) નું પ્રમાણ વધારો
● પ્રોટીન નું પ્રમાણ જાળવી રાખો – સ્નાયુ અને શક્તિ પાછી બનાવવા માટે તે જરૂરી છે
● હળદર, આદુ, અને લસણ જેવા એન્ટીઓક્સિડન્ટ ધરાવતા મસાલા નિયમિત વાપરો
● વજન ને નિયંત્રિત રાખો – સંશોધન બતાવે છે કે તંદુરસ્ત વજન વારંવાર જોખમ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે
આ ટાળો
● પ્રોસેસ્ડ ફૂડ, વધુ પડતી ખાંડ, અને રિફાઈન્ડ લોટ ની બનાવટો
● પ્રોસેસ્ડ મીટ (સોસેજ, બેકન જેવી બનાવટો) અને વધુ પડતું આલ્કોહોલ
બંને તબક્કા વચ્ચે નો મુખ્ય ફરક
● કીમો દરમિયાન: ખોરાક નો હેતુ સલામતી અને સહનશક્તિ છે – શું ટાળવું તે વધુ મહત્વનું છે
● સારવાર પછી: ખોરાક નો હેતુ મજબૂતી અને લાંબા ગાળા નું રક્ષણ છે – શું ઉમેરવું તે વધુ મહત્વનું છે
● એક જ ડાયટ પ્લાન બંને તબક્કા માટે યોગ્ય નથી – શરીર ની જરૂરિયાત મુજબ બદલવું જરૂરી છે
ડૉ. એક્તા ની વ્યક્તિગત નોંધ
“દર્દીઓ ઘણી વાર કીમો દરમિયાન જ કડક ‘હેલ્ધી’ ડાયટ શરૂ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે – પણ એ સમયે શરીર ને ટકાવવાનો છે, પરીક્ષણ કરવાનો નહીં. સાચો સમય મજબૂત ડાયટ ફેરફારો માટે સારવાર પૂરી થયા પછી નો છે. હું હંમેશા કહું છું – દરેક તબક્કા નું પોતાનું કામ છે, અને ખોરાક પણ તે તબક્કા ને અનુરૂપ હોવો જોઈએ.”
ધ્યાન રાખવા જેવી બાબતો
● કીમો દરમિયાન ડાયટ માં કોઈ પણ મોટો ફેરફાર કરતા પહેલા ડૉક્ટર અથવા ડાયટીશિયન ની સલાહ લો
● ભૂખ ખૂબ ઓછી થાય અથવા વજન અચાનક ઘટે તો તરત જણાવો
● સારવાર પછી ના ડાયટ ના ફેરફારો ધીમે ધીમે અને સતત રીતે કરો, ઉતાવળે નહીં
જો તમે અમદાવાદ માં કેન્સર નિષ્ણાત ની સલાહ લેવા માંગતા હો, તો ડૉ. એક્તા વાલા
સંપર્ક કરો. એપોઇન્ટમેન્ટ માટે કોલ કરો: 8866843843